Savaş mı seçim mi?

Öncelikle uzun bir yazı olacak. Uyarmadı demeyin. Sabır diliyorum!

Bu çalışmamızda herhangi bir kişi ya da kurumla polemiğe girmeden, “Kızım sana diyorum gelinim sen anla” demeden bilimsel veriler ışığında bazı değerlendirmeler yapacağız.

Ammaa, 2028 baharında ayvalar çiçek açtığında “Ben demiştim” deme hakkını saklı tutacağız…

Başlayalım…

Yakın gelecekteki bir savaş tehdidi, bütün seçimleri iptal ettirebilir. Ama hiçbir seçim, herhangi bir savaşı erteletmez.

Bazı aklı evveller “İstisnalar vardır” dese de yok öyle bir şey!

Savaşın ve siyasetin, birbirinden bağımsız iki gerçeklik olduğunu düşünebilirsiniz.  Siyaset, savaş ve toplum psikolojisi arasındaki ilişki bundan çok daha karmaşıktır. Savaş, yalnızca cephede yaşanmaz; insanın zihninde, gündelik hayatında, ekonomik beklentilerinde ve siyasi tercihlerinde de yaşanır.

Silahlar ateşlenmeden bile savaş ihtimali, bir toplumun düşünme sistemini değiştirebilir.

Korku, belirsizlik ve güvenlik kaygısı, yalnızca geleceğe bakışımızı değil, bugünkü siyasi kararlarımızı da etkileyebilir.

Peki, bir toplum savaş ihtimaliyle karşı karşıya bırakıldığında seçimlerin anlamı değişir mi? Savaş algısı, seçmeni sandıkta bir siyasi tercih yapmaktan çıkarıp “Savaş mı, seçim mi?” ikilemiyle karşı karşıya bırakabilir mi? Daha önemlisi, bu algı iktidarın devamlılığı için siyasi bir avantaja dönüştürülebilir mi?

Bu soruların cevabını ararken öncelikle savaşın kendisiyle savaş algısını birbirinden ayırmak gerekir.

Savaşın kendisi ve savaş psikolojisi

Savaş psikolojisi, yalnızca cephedeki askerlerin ruhsal durumunu açıklayan bir kavram değildir. Savaşın ve silahlı çatışma tehdidinin siviller, aileler, çocuklar, toplumlar ve siyasi davranışlar üzerindeki etkilerini de kapsar. Ölüm korkusu, belirsizlik, kayıp endişesi, düşman algısı, toplumsal dayanışma ve güvenlik arayışı bu psikolojinin temel unsurlarıdır.

Gerçek bir savaş tehdidi karşısında toplumların güvenliğe öncelik vermesi son derece doğaldır. İnsanlar tehlike hissettiklerinde korunmak, belirsizlikten kurtulmak ve kendilerini güvende hissettirecek bir otoriteye yönelmek isteyebilirler. Bu eğilim, insanın hayatta kalma içgüdüsüyle ilişkilidir.

Ancak siyasi açıdan önemli olan, gerçek bir tehdidin varlığı kadar bu tehdidin nasıl anlatıldığı, hangi sıklıkla gündeme getirildiği ve hangi sonuçlara bağlandığıdır.

Bir ülkenin sınırlarında gerçekten askerî bir hareketlilik yaşanabilir. Bölgesel bir çatışma ülkenin güvenliğini etkileyebilir. Böyle bir durumda siyasetçilerin toplumu uyarması, önlem alınmasını istemesi ve güvenlik politikalarını tartışması doğaldır.

Fakat gerçek bir tehdidin bulunması, o tehdidin her biçimde ve her yoğunlukta sunulmasının da zorunlu olduğu anlamına gelmez. Tehdit abartılabilir, belirsizleştirilebilir, sürekli gündemde tutulabilir veya toplumun başka sorunları değerlendirme biçimini değiştirecek şekilde çerçevelenebilir.

İşte tam bu noktada güvenlik meselesi, siyasi iletişimin konusu hâline gelir.

Korku siyasete nasıl dönüşür?

Siyasetçiler neden savaş, terör, dış tehdit veya ülkenin geleceğine yönelik tehlikeleri sık sık gündeme getirir?

Bu soruya tek bir cevap vermek mümkün değildir. Bazı durumlarda gerçekten ciddi güvenlik sorunları vardır. Bazı durumlarda ise güvenlik söylemi, siyasi desteği artırmak veya gündemin yönünü değiştirmek için kullanılabilir. Bu iki ihtimalin birbirine karıştırılmaması gerekir.

Siyaset bilimi literatüründe, uluslararası krizler sırasında halkın geçici olarak mevcut liderin çevresinde birleşmesini açıklayan “bayrak etrafında toplanma”  etkisi bulunur. Bir toplum kendisini dışarıdan gelen bir tehditle karşı karşıya hissettiğinde, siyasi ayrılıklarını bir süreliğine geri plana atabilir ve ülkeyi temsil ettiğini düşündüğü liderliğe daha fazla destek verebilir.

Ancak bu etki otomatik değildir. Her kriz iktidarı güçlendirmez; her savaş söylemi seçmen desteğini artırmaz. Savaşın ekonomik maliyetleri, askerî kayıplar, yönetimin başarısızlığı veya halkın tehdide ilişkin farklı değerlendirmeleri, tam tersine iktidara yönelik tepkiyi büyütebilir.

Bununla birlikte, güvenlik kaygısının siyasi bir avantaja dönüştürülebileceği mekanizma açıktır: Toplumun öncelikleri değiştiğinde, iktidarın değerlendirilme ölçütleri de değişebilir.

Normal koşullarda seçmen şu soruları sorar:

 Enflasyon neden yükseliyor?

İşsizlik neden artıyor?

Gelirler neden yetersiz kalıyor?

Eğitim, sağlık ve adalet sistemi ne durumda?

Kamu kaynakları nasıl kullanılıyor?

Ancak sürekli bir savaş veya beka tehdidi algısı oluştuğunda, bu soruların yanına hatta önüne şu soru gelebilir:

Bütün bu tehlikeler karşısında ülkeyi kim koruyabilir?

Böylece seçim tartışmasının ağırlık merkezi, yönetimin geçmiş performansından güvenlik ve liderlik kapasitesine kayabilir.

İktidar da kendisini yalnızca ülkeyi yöneten siyasi aktör olarak değil, ülkeyi koruyabilecek vazgeçilmez güç olarak sunma imkânı bulabilir.

Buradaki kritik mesele, güvenliğin önem kazanması değildir. Güvenlik her devletin ve toplumun temel sorumluluklarından biridir. Asıl mesele, güvenlik sorumluluğunun belirli bir siyasi kadronun iktidarda kalmasıyla özdeşleştirilip özdeşleştirilmediğidir.

Çünkü devletin güvenliği ile bir hükümetin seçim başarısı aynı şey değildir.

Seçim ne zaman bir güvenlik meselesine dönüşür?

Demokratik sistemlerin temel ilkelerinden biri, iktidarın değişebilmesi ve devletin varlığını sürdürmesidir. Seçmenler bir hükümetin politikalarını başarısız bulabilir, başka bir siyasi kadroya yönetme yetkisi verebilir ve devlet kurumları bu değişimle birlikte çalışmalarına devam edebilir.

Ancak siyasi söylemde güvenlik ile iktidar arasında doğrudan bir bağ kurulursa bu ilke tartışmalı hâle gelebilir.

Mesela, “Ülkemiz ciddi güvenlik riskleriyle karşı karşıyadır” ifadesi tek başına olağan bir güvenlik değerlendirmesidir. Buna karşılık, “Bu koşullarda iktidarın değişmesi ülkemizi tehlikeye atar” denildiğinde seçim sürecine ilişkin farklı bir çerçeve kurulmuş olur.

İlk ifade bir tehdide dikkat çeker. İkinci ifade ise bu tehdidi siyasi değişim ihtimaliyle ilişkilendirir.

Bu bağlantı daha da ileri götürüldüğünde seçmenin önüne örtülü bir ikilem konulabilir:

Mevcut iktidarın devamı güvenlik ve istikrarla; iktidar değişikliği ise belirsizlik ve tehlikeyle özdeşleştirilir.

Böyle bir çerçevede seçmen, hükümetin performansını değerlendirmek yerine değişimin yaratabileceği risklerden korkmaya başlayabilir. İktidardan memnun olmayan bir seçmen bile, başka bir yönetimin ülkeyi daha güvensiz hâle getireceği düşüncesiyle mevcut durumu korumayı tercih edebilir.

Burada seçim, iki siyasi program arasında yapılan demokratik bir tercih olmaktan uzaklaşıp bir güvenlik sınavı gibi algılanmaya başlayabilir.

En kritik eşik ise siyasi rakibin yanlış politikalar izleyen bir alternatif olarak değil, ülkenin güvenliğini tehdit eden bir unsur olarak gösterilmesidir.

Çünkü bir siyasi partinin ekonomi politikasını eleştirmekle, o partinin iktidara gelmesini ülkenin varlığına yönelik bir tehdit olarak sunmak arasında ciddi bir fark vardır. İlki demokratik rekabetin parçasıdır. İkincisi ise seçmenin tercih alanını korku üzerinden daraltma potansiyeli taşır.

“Birlik ve beraberlik” çağrısı kimin için, ne anlama geliyor?

Savaş ve güvenlik söylemlerinde sıkça kullanılan kavramlardan biri de birliktir.

Toplumun ciddi bir tehditle karşı karşıya kaldığı durumlarda birlik çağrısı yapmak anlaşılır ve gerekli olabilir. Fakat birlik kavramının neyi ifade ettiği önemlidir.

Birlik; toplumun ortak güvenliği için dayanışma göstermesi, farklı siyasi görüşlerin ortak sorunlar üzerinde uzlaşması ve demokratik kurumların birlikte çalışması anlamına gelebilir.

Bununla birlikte birlik, siyasi eleştirilerin susturulması veya iktidarın politikalarına itiraz edilmemesi şeklinde de yorumlanabilir.

Eğer bir toplumda “Ülkemiz tehdit altında, dolayısıyla şimdi hükümeti eleştirmenin zamanı değil” düşüncesi yaygınlaştırılıyorsa, güvenlik kaygısı siyasi hesap verebilirliğin önüne geçmeye başlamış demektir.

Oysa demokratik sistemlerde iktidarı eleştirmek, ülkenin güvenliğine karşı çıkmak anlamına gelmez. Tam tersine, güvenlik politikalarının doğruluğunu, maliyetini, etkinliğini ve hukuka uygunluğunu sorgulamak demokratik denetimin bir parçasıdır.

Savaş tehdidi, iktidarı denetleme ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Gerçekten ciddi bir kriz varsa, doğru kararların alınabilmesi için güvenilir bilgiye, şeffaflığa ve hesap verebilirliğe duyulan ihtiyaç daha da artar.

Dolayısıyla birlik çağrısının demokratik niteliği, toplumun farklı kesimlerini ortak bir amaç etrafında birleştirip birleştirmediğiyle ölçülmelidir. Bu çağrı siyasi çoğulculuğu koruyor mu, yoksa siyasi itirazı bir sadakat sorununa mı dönüştürüyor?

Sorulması gereken soru budur.

Savaş algısı seçimleri erteletmek için kullanılabilir mi?

Konunun en hassas boyutlarından biri burada ortaya çıkar.

Bir savaş tehdidi, gerçekten seçimlerin güvenliğini ve uygulanabilirliğini etkileyebilir. Silahlı çatışma koşullarında seçmenlerin sandığa ulaşması, seçim görevlilerinin çalışması veya seçim güvenliğinin sağlanması zorlaşabilir. Bu tür durumlarda alınacak kararların hukuki dayanağı, zorunluluğu, kapsamı ve denetimi önem taşır.

Ancak savaş ihtimalinin bulunması ile seçimlerin ertelenmesinin zorunlu olması aynı şey değildir.

Bir ülkede güvenlik risklerinin varlığı, tek başına seçimlerin iptal edilmesini veya ertelenmesini haklı çıkarmaz. Böyle bir kararın somut koşullara, anayasal ve yasal hükümlere, demokratik güvencelere ve ölçülülük ilkesine uygun biçimde değerlendirilmesi gerekir.

Bunun yanında, seçimlerin yapılmasının kendisinin bir güvenlik tehdidi gibi sunulması da dikkatle incelenmelidir.

Eğer siyasi söylemde seçim kampanyalarının ülkeyi zayıflatacağı, iktidar değişikliğinin düşmana fırsat vereceği veya siyasi rekabetin millî güvenliğe zarar vereceği ileri sürülüyorsa şu sorular sorulmalıdır:

• İleri sürülen tehdit hangi somut kanıtlara dayanıyor?
• Seçimlerin yapılmasıyla bu tehdit arasında doğrulanabilir bir bağlantı var mı?
• Önerilen önlemler gerçekten gerekli ve orantılı mı?
• Kararları bağımsız biçimde denetleyebilecek kurumlar var mı?
• Seçmenlerin demokratik hakları ve muhalefetin faaliyetleri korunuyor mu?

Bu sorulara verilen cevaplar, gerçek bir güvenlik ihtiyacıyla siyasi amaçlarla kullanılabilecek bir tehdit anlatısını birbirinden ayırmaya yardımcı olur.

Çünkü bir savaşın çıkması seçimleri etkileyebilir. Fakat savaş ihtimalinin sürekli gündemde tutulması da seçim ortamını etkileyebilir. Bu iki olasılığın hangisinin söz konusu olduğunu anlamak için yalnızca söylemlere değil, olayların gelişimine, somut kanıtlara ve alınan kararlara birlikte bakmak gerekir.

Peki, savaş mı seçim mi?

Başlıktaki soru, aslında iki farklı anlam taşıyor.

Birinci anlamıyla, gerçek bir savaş tehdidi karşısında ülkenin güvenliğini sağlamakla demokratik süreçleri sürdürmek arasında nasıl bir denge kurulacağı soruluyor. Böyle bir durumda devletin temel görevi hem insanları korumak hem de hukuki ve demokratik düzeni mümkün olduğunca sürdürmektir. Güvenlik ile demokrasi, her koşulda birbirini dışlayan iki seçenek değildir.

İkinci anlamıyla ise soru çok daha siyasidir: Savaş ihtimali, seçmenin önüne mevcut iktidarın devamıyla güvenlik arasında bir bağ kurarak konulabilir mi? Başka bir deyişle, seçmen gerçek siyasi tercihlerini yaparken korku ve belirsizlik nedeniyle kendi iradesini sınırlamaya yöneltilebilir mi?

Evet, böyle bir algı oluşabilir. Fakat bunun gerçekten oluşup oluşmadığı, her somut olayda ayrı ayrı araştırılmalıdır.

Bir siyasetçinin güvenlikten söz etmesi, tek başına savaş psikolojisini kullandığını göstermez. Bir savaş tehdidinin seçim dönemine denk gelmesi de tek başına siyasi manipülasyon kanıtı değildir.

Ancak tehdit söylemi sürekli yoğunlaşıyor, iktidar kendisini tek güvenilir seçenek olarak sunuyor, siyasi rakipler güvenlik riskiyle özdeşleştiriliyor ve iktidar değişikliği ülkenin geleceği için tehlike gibi gösteriliyorsa, ortada incelenmesi gereken güçlü bir siyasi örüntü vardır.

Bu örüntüyü değerlendirmek için üç sorunun cevabı özellikle önemlidir:

Birincisi: Gerçekten ne kadar ciddi ve doğrulanabilir bir tehdit vardır?

İkincisi: İktidar, bu tehdide karşı kendisini neden ve hangi kanıtlarla vazgeçilmez çözüm olarak göstermektedir?

Üçüncüsü: Seçim ve iktidar değişikliği, demokratik bir hak ve olağan bir süreç olarak mı görülmektedir, yoksa ülkenin güvenliğine yönelik bir risk olarak mı sunulmaktadır?

Bu üç soru birlikte ele alındığında savaş psikolojisinin seçim siyasetine nasıl yansıyabileceği daha açık biçimde anlaşılabilir.

Sonuç: Korkuyla yönetilen toplum mu, bilinçli tercihte bulunan seçmen mi?

Demokrasinin gücü, yalnızca seçimlerin yapılmasından değil, seçmenin özgürce tercih yapabilmesinden kaynaklanır. Özgür tercih ise yalnızca sandığın varlığına değil, seçmenin bilgiye erişebilmesine, farklı görüşleri duyabilmesine ve korku ile gerçek arasındaki ayrımı yapabilmesine de bağlıdır.

Savaş, toplumların hayatını kökten değiştirebilecek kadar ciddi bir olgudur. Bu nedenle savaş tehdidi hafife alınmamalı, gerçek güvenlik sorunları siyasi tartışmalar uğruna görmezden gelinmemelidir. Fakat aynı şekilde, savaş ihtimali de her türlü siyasi kararın sorgulanamaz gerekçesi hâline getirilmemelidir.

Bir toplumun güvenliğini sağlamak devletin sorumluluğudur. İktidarın başarısını değerlendirmek ve gerektiğinde onu değiştirmek ise seçmenin demokratik hakkıdır. Bu iki sorumluluk ve hak birbirinin alternatifi değildir.

Asıl tehlike, seçmenin önüne gerçek olmayan veya kanıtlanmamış bir zorunluluk konulmasıdır: Ya mevcut iktidar ya da ülkenin güvenliği.

Çünkü böyle bir ikilemde seçmen, kendisine sunulan siyasi seçenekler arasında özgürce karar verdiğini düşünürken aslında korkunun sınırları içinde tercih yapıyor olabilir.

Demokratik bir toplumun sorması gereken soru, yalnızca “Ülkemiz tehdit altında mı?” değildir. Bunun yanında şu sorular da sorulmalıdır:

• Bu tehdit nasıl tanımlanıyor?
• Hangi kanıtlarla açıklanıyor?
• Alınan önlemler gerçekten gerekli mi?
• Güvenlik gerekçesiyle hangi siyasi haklardan vazgeçilmesi isteniyor?

Savaş bir gerçeklik olabilir; savaş algısı ise siyasi bir anlatıya dönüşebilir. Bu ikisi arasındaki farkı anlamak, hem güvenliğin hem de demokrasinin korunması açısından hayati önemdedir.

Sonuçta mesele, savaş mı yoksa seçim mi sorusuna birini seçerek cevap vermek değildir. Mesele, savaş tehdidinin demokratik tercihi ortadan kaldıran bir gerekçeye dönüşmesine izin vermeden hem ülkenin güvenliğini hem de seçmenin iradesini koruyabilmektir.

Çünkü savaşın gölgesinde bile demokrasiye sahip çıkmak mümkündür. Ve hiçbir iktidar, ülkenin güvenliğiyle kendi siyasi geleceğinin aynı şey olduğunu varsayma ayrıcalığına sahip olmamalıdır.

Savaş mı, seçim mi? Asıl soru belki de şudur:

Bir toplum güvenliğini korurken demokratik iradesini de koruyabilecek midir?